<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="X26n0567"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 567 般若心经如是经義</title> <title xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经数位版, No. 567 般若心经如是经義</title> <author>淸 行敏述</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> </editionStmt> <extent>1卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">567</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">般若心经如是经義</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">CBETA 人工输入，CBETA 扫瞄辨识</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>原书标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【卍续】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2006-08-01T10:23:10"> Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone unit="juan" n="1"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0567.0929a" n="0929a"/> <lb ed="X" n="0929a01"/> <lb ed="X" n="0929a02"/><cb:docNumber>No. 567</cb:docNumber> <lb ed="X" n="0929a03"/><lb ed="R092" n="0953a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>摩诃般若波罗蜜多心经</cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0929a04"/> <lb ed="X" n="0929a05"/> <lb ed="X" n="0929a06"/><lb ed="R092" n="0953a03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0929a0601">摩诃。梵语。华言大也。此大法即圣凡共有般若心 <lb ed="X" n="0929a07"/><lb ed="R092" n="0953a04"/>也。梵语般若。华言智慧。此大智慧体。乃圣凡同具。 <lb ed="X" n="0929a08"/><lb ed="R092" n="0953a05"/>但其中有迷悟之差。迷者即愚。悟者即智。然般若 <lb ed="X" n="0929a09"/><lb ed="R092" n="0953a06"/>本无迷悟。若人能言外了然。则迷悟本虚。又□□ <lb ed="X" n="0929a10"/><lb ed="R092" n="0953a07"/>□□□波罗蜜多。梵语。华言到彼岸。一切众生。□ <lb ed="X" n="0929a11"/><lb ed="R092" n="0953a08"/>□□□□□无明所蔽。轮迴生死苦海。不得到□ <lb ed="X" n="0929a12"/><lb ed="R092" n="0953a09"/>□□□□□□观自在能行之人。以告身子智慧 <lb ed="X" n="0929a13"/><lb ed="R092" n="0953a10"/>□□□□□□□身中本有摩诃般若大智慧□ <lb ed="X" n="0929a14"/><lb ed="R092" n="0953a11"/>□□□□□□□□若而越烦恼中流。竟到波罗 <lb ed="X" n="0929a15"/><lb ed="R092" n="0953a12"/>蜜多□□□□□□□大智慧菩提涅槃妙心。经 <lb ed="X" n="0929a16"/><lb ed="R092" n="0953a13"/>者。犹径也。□□□□□□道。所谓谁能出不由户。 <lb ed="X" n="0929a17"/><lb ed="R092" n="0953a14"/>何莫由斯道也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0929a18"/><lb ed="R092" n="0953a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0929a1801">观自在菩萨。行深般若波罗蜜多时。照见五蕴皆空。 <lb ed="X" n="0929a19"/><lb ed="R092" n="0953a16"/>度一切苦厄。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0929a20"/><lb ed="R092" n="0953a17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0929a2001">观自在菩萨一句。总显能行甚深般若之人。为下 <lb ed="X" n="0929a21"/><lb ed="R092" n="0953a18"/>一经纲领观字。即大智根本之体。自在二字。即般 <lb ed="X" n="0929a22"/><lb ed="R092" n="0953b01"/>若相也。以根本智体。照见五蕴色心等法。无有少 <lb ed="X" n="0929a23"/><lb ed="R092" n="0953b02"/>法可得。无有少法不可得。真俗浑融。交涉无碍。即 <lb ed="X" n="0929a24"/><lb ed="R092" n="0953b03"/>此般若大相。自在法门也。菩萨。梵语。华言有觉有 <pb ed="X" xml:id="X26.0567.0929b" n="0929b"/> <lb ed="X" n="0929b01"/><lb ed="R092" n="0953b04"/>情。以有觉故。依般若波罗蜜多。而心无罣碍。远離 <lb ed="X" n="0929b02"/><lb ed="R092" n="0953b05"/>顚倒梦想。究竟涅槃。以有情故。依般若波罗蜜多。 <lb ed="X" n="0929b03"/><lb ed="R092" n="0953b06"/>得阿耨多罗三藐三菩提。能除一切苦。真实不虚。 <lb ed="X" n="0929b04"/><lb ed="R092" n="0953b07"/>由是因果交涉。万德咸备。纔得此观自在菩萨之 <lb ed="X" n="0929b05"/><lb ed="R092" n="0953b08"/>名也。行深般若波罗蜜多有二義。一理深。二事深。 <lb ed="X" n="0929b06"/><lb ed="R092" n="0953b09"/>事深者。谓观自在行斯般若。深无不极。道者以之 <lb ed="X" n="0929b07"/><lb ed="R092" n="0953b10"/>而归。大无不包。乘者以之而运。所以擧一行深之 <lb ed="X" n="0929b08"/><lb ed="R092" n="0953b11"/>言。以醒凡夫。□□□□□□□行而错径者二乘 <lb ed="X" n="0929b09"/><lb ed="R092" n="0953b12"/>虽是正行。尙滞□□□□□□□在菩萨行深般 <lb ed="X" n="0929b10"/><lb ed="R092" n="0953b13"/>若波罗蜜多。意正□□□□□□□学菩萨行深。 <lb ed="X" n="0929b11"/><lb ed="R092" n="0953b14"/>使其顿破烦恼。顿断□□□□□□□槃。故曰事 <lb ed="X" n="0929b12"/><lb ed="R092" n="0953b15"/>深也。理深者。以圆照法界无尽□□□□般若甚 <lb ed="X" n="0929b13"/><lb ed="R092" n="0953b16"/>深法门。体用无方。犹澄江一月。三舟共睹。一舟停 <lb ed="X" n="0929b14"/><lb ed="R092" n="0953b17"/>住。二舟南北。南者见月千里随南。北者见月千里 <lb ed="X" n="0929b15"/><lb ed="R092" n="0953b18"/>随北。停舟者见月不移。自在之行。类此可知。即体 <lb ed="X" n="0929b16"/><lb ed="R092" n="0954a01"/>之用。无不普应。去住皆缘。心无动静。故曰理深也。 <lb ed="X" n="0929b17"/><lb ed="R092" n="0954a02"/>照者。指观智而言。见者。指心性而言。五蕴。即色受 <lb ed="X" n="0929b18"/><lb ed="R092" n="0954a03"/>想行识。凡夫执五蕴为实有。二乘又执之以沉空 <lb ed="X" n="0929b19"/><lb ed="R092" n="0954a04"/>趋寂。俱不达妙有真空。观自在菩萨。以观智照之。 <lb ed="X" n="0929b20"/><lb ed="R092" n="0954a05"/>以心性见之。故当下了达五蕴等法。即是妙有真 <lb ed="X" n="0929b21"/><lb ed="R092" n="0954a06"/>空实相般若故曰照见五蕴皆空也。六道众生。妄 <lb ed="X" n="0929b22"/><lb ed="R092" n="0954a07"/>起三惑构造生死苦缘。二乘亦被无明所蔽。爱见 <lb ed="X" n="0929b23"/><lb ed="R092" n="0954a08"/>所缠。虽断轮迴生死。尙住偏空厄缘。自在菩萨。行 <lb ed="X" n="0929b24"/><lb ed="R092" n="0954a09"/>深般若波罗蜜多时。以金刚证定。顿断生相无明。 <pb ed="X" xml:id="X26.0567.0929c" n="0929c"/> <lb ed="X" n="0929c01"/><lb ed="R092" n="0954a10"/>顿入妙觉果海。五住皆尽。二死永亡。故曰度一切 <lb ed="X" n="0929c02"/><lb ed="R092" n="0954a11"/>苦厄也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0929c03"/><lb ed="R092" n="0954a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0929c0301">舍利子。色不异空空不异色。色即是空。空即是色。受 <lb ed="X" n="0929c04"/><lb ed="R092" n="0954a13"/>想行识。亦复如是。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0929c05"/><lb ed="R092" n="0954a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0929c0501">此承观自在菩萨所行甚深般若体用。以召□□ <lb ed="X" n="0929c06"/><lb ed="R092" n="0954a15"/>□子而授之。<persName>佛</persName>以无有听者。终无有说。故特告□ <lb ed="X" n="0929c07"/><lb ed="R092" n="0954a16"/>□□言显示令一切凡众。皆知自有甚深般若。非 <lb ed="X" n="0929c08"/><lb ed="R092" n="0954a17"/>第一智慧身子。不能修也。色不异空以下二十四 <lb ed="X" n="0929c09"/><lb ed="R092" n="0954a18"/>言□□□機顿悟顿证甚深般若妙旨谓舍利子 <lb ed="X" n="0929c10"/><lb ed="R092" n="0954b01"/>所说照见五蕴皆空者。是何五蕴。谓即是色不异 <lb ed="X" n="0929c11"/><lb ed="R092" n="0954b02"/>空。空不异色。色即是空。空即是色。又谓汝既<anchor xml:id="nkr_note_add_0929c1101" n="0929c1101"/><anchor xml:id="beg0929c1101" n="0929c1101"/>已<anchor xml:id="end0929c1101"/>知 <lb ed="X" n="0929c12"/><lb ed="R092" n="0954b03"/>蕴空之初。坚固色体。如是而<anchor xml:id="nkr_note_add_0929c1201" n="0929c1201"/><anchor xml:id="beg0929c1201" n="0929c1201"/>已<anchor xml:id="end0929c1201"/>即知虚名之受。融 <lb ed="X" n="0929c13"/><lb ed="R092" n="0954b04"/>通之想。幽隐之行。罔象之识。亦复如是也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0929c14"/><lb ed="R092" n="0954b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0929c1401">舍利子。是诸法空相。不生不灭。不垢不净。不增不减。 <lb ed="X" n="0929c15"/><lb ed="R092" n="0954b06"/>是故空中。无色。无受想行识。无眼耳鼻舌身意。无色 <lb ed="X" n="0929c16"/><lb ed="R092" n="0954b07"/>声香味触法。无眼界。乃至无意识界。无无明。亦无无 <lb ed="X" n="0929c17"/><lb ed="R092" n="0954b08"/>明尽。乃至无老死。亦无老死尽。无苦集灭道。无智亦 <lb ed="X" n="0929c18"/><lb ed="R092" n="0954b09"/>无得。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0929c19"/><lb ed="R092" n="0954b10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0929c1901">此一段总说五蕴以扩充诸法。同一真空实相圆 <lb ed="X" n="0929c20"/><lb ed="R092" n="0954b11"/>明心体。本无生灭垢净。圣凡增减惑智等法也。是 <lb ed="X" n="0929c21"/><lb ed="R092" n="0954b12"/>□□前五蕴诸法。由空观中。照见圣凡等法。纤毫 <lb ed="X" n="0929c22"/><lb ed="R092" n="0954b13"/>绝迹无有少法不是实相。故云是诸法空相。不生 <lb ed="X" n="0929c23"/><lb ed="R092" n="0954b14"/>者。□□□所有俱是妄想。一切诸法。俱是幻言。心 <lb ed="X" n="0929c24"/><lb ed="R092" n="0954b15"/>生即□□□即<persName>佛</persName>亦无<persName>佛</persName>无不<persName>佛</persName>。无生无不生。不 <pb ed="X" xml:id="X26.0567.0930a" n="0930a"/> <lb ed="X" n="0930a01"/><lb ed="R092" n="0954b16"/>灭者。□□□□法无一不是真空般若。本无有生。 <lb ed="X" n="0930a02"/><lb ed="R092" n="0954b17"/>又何可灭。□□□云。云何说诸蕴。诸蕴何有性。蕴 <lb ed="X" n="0930a03"/><lb ed="R092" n="0954b18"/>性不可灭。是故说无生。分别此诸蕴。其性本空寂。 <lb ed="X" n="0930a04"/><lb ed="R092" n="0955a01"/>空故不可灭。此是无生義。众生既如是。诸<persName>佛</persName>亦复 <lb ed="X" n="0930a05"/><lb ed="R092" n="0955a02"/>然。<persName>佛</persName>及诸<persName>佛</persName>法。自性无所有。平等同一相。即是不 <lb ed="X" n="0930a06"/><lb ed="R092" n="0955a03"/>灭義。故曰不生不灭也。不垢者。谓真空法性。本无 <lb ed="X" n="0930a07"/><lb ed="R092" n="0955a04"/>有染。何垢之有。大经云。如净摩尼宝。本性无染垢。 <lb ed="X" n="0930a08"/><lb ed="R092" n="0955a05"/>随缘生诸蕴。不为蕴所覆。譬如靑莲花。虽居于淤 <lb ed="X" n="0930a09"/><lb ed="R092" n="0955a06"/>泥。根性恒淸净。故云不垢也。不净者。谓诸<persName>佛</persName>虽知 <lb ed="X" n="0930a10"/><lb ed="R092" n="0955a07"/>自性本来淸净。于淸净法中。无有一念可净。故云 <lb ed="X" n="0930a11"/><lb ed="R092" n="0955a08"/>不净也。不增不减者。谓法性既同。设一切众生。一 <lb ed="X" n="0930a12"/><lb ed="R092" n="0955a09"/>时成<persName>佛</persName>。生界不减。<persName>佛</persName>界不增也。是故空中者。承上 <lb ed="X" n="0930a13"/><lb ed="R092" n="0955a10"/>无垢净增减般若心体。而标出所以诸法之名。谓 <lb ed="X" n="0930a14"/><lb ed="R092" n="0955a11"/>何等诸法。即是无色受想行识等。真空体中。既无 <lb ed="X" n="0930a15"/><lb ed="R092" n="0955a12"/>五蕴色心。焉有六根。故曰无眼耳鼻舌身意。既无 <lb ed="X" n="0930a16"/><lb ed="R092" n="0955a13"/>六根。则知内根寂寂。外境如如。何有色蕴六尘。故 <lb ed="X" n="0930a17"/><lb ed="R092" n="0955a14"/>曰无色声香味触法。有根方有境。境具方发识。既 <lb ed="X" n="0930a18"/><lb ed="R092" n="0955a15"/>然根境尙无。则所发识界。从何而有。故云无眼界。 <lb ed="X" n="0930a19"/><lb ed="R092" n="0955a16"/>乃至无意识界。真空实相体中。本无凡夫等法。则 <lb ed="X" n="0930a20"/><lb ed="R092" n="0955a17"/>三乘之法。从何而有。若在大乘。说唯心为因。痴爱 <lb ed="X" n="0930a21"/><lb ed="R092" n="0955a18"/>为缘。若在小乘说痴爱为因。业等为缘。今真空绝 <lb ed="X" n="0930a22"/><lb ed="R092" n="0955b01"/>相。心境两忘。直显本体。故曰无无明。既然真空体 <lb ed="X" n="0930a23"/><lb ed="R092" n="0955b02"/>中。本无流转之无明。又以何无明而尽哉。故曰亦 <lb ed="X" n="0930a24"/><lb ed="R092" n="0955b03"/>无无明尽。生死苦。因无明而起。可剪可除。贪爱垢。 <pb ed="X" xml:id="X26.0567.0930b" n="0930b"/> <lb ed="X" n="0930b01"/><lb ed="R092" n="0955b04"/>从妄想而生。可塞可拔。塞拔由乎性假。除剪由乎 <lb ed="X" n="0930b02"/><lb ed="R092" n="0955b05"/>体妄。知体妄者。息妄而证涅槃。达性假者。弃假而 <lb ed="X" n="0930b03"/><lb ed="R092" n="0955b06"/>归寂灭。于是控御一乘。浮航六度。出生死苦海。越 <lb ed="X" n="0930b04"/><lb ed="R092" n="0955b07"/>火宅樊笼。迥登般若之台。妙入涅槃之苑。湛然常 <lb ed="X" n="0930b05"/><lb ed="R092" n="0955b08"/>乐与虚空而幷存。嶷尔圆明。混境智而双寂。是故 <lb ed="X" n="0930b06"/><lb ed="R092" n="0955b09"/>空中本无三行之因。何有二种之果。故曰无老死。 <lb ed="X" n="0930b07"/><lb ed="R092" n="0955b10"/>真空之中既无流转之果。则断无明之因。生死苦 <lb ed="X" n="0930b08"/><lb ed="R092" n="0955b11"/>果方尽。无复繫累。永绝生死之鄕。独澄无为。萧然 <lb ed="X" n="0930b09"/><lb ed="R092" n="0955b12"/>憺泊。即烦恼而为大悲之因。即生死而为大悲之 <lb ed="X" n="0930b10"/><lb ed="R092" n="0955b13"/>缘。于此因缘。当体即是妙有真空。何有还灭老死 <lb ed="X" n="0930b11"/><lb ed="R092" n="0955b14"/>而尽哉。故曰亦无老死尽。上为中根所修因缘等 <lb ed="X" n="0930b12"/><lb ed="R092" n="0955b15"/>法。于真空实相体中。本无所有。则知下根所修四 <lb ed="X" n="0930b13"/><lb ed="R092" n="0955b16"/>谛等法。焉有实哉。故曰无苦集灭道。苦以逼迫为 <lb ed="X" n="0930b14"/><lb ed="R092" n="0955b17"/>義。集以增长生死为事。灭以无累为名。道以除患 <lb ed="X" n="0930b15"/><lb ed="R092" n="0955b18"/>为功。所以二乘有苦可知。有集可断。有灭可证。有 <lb ed="X" n="0930b16"/><lb ed="R092" n="0956a01"/>道可修。迷则苦集生而真道灭。悟则苦集灭而真 <lb ed="X" n="0930b17"/><lb ed="R092" n="0956a02"/>道生。今般若观智。顿然五蕴皆空。顿断生死苦厄。 <lb ed="X" n="0930b18"/><lb ed="R092" n="0956a03"/>故云无苦集灭道也。无智者。从凡夫起智破惑。乃 <lb ed="X" n="0930b19"/><lb ed="R092" n="0956a04"/>至声闻缘觉自然智。无师智。菩萨一切智<persName>佛</persName>果一 <lb ed="X" n="0930b20"/><lb ed="R092" n="0956a05"/>切种智。真空理中。本无一照。故云无智也。无得者。 <lb ed="X" n="0930b21"/><lb ed="R092" n="0956a06"/>亦从凡夫所得。乃至诸<persName>佛</persName>所证法界真理。于般若 <lb ed="X" n="0930b22"/><lb ed="R092" n="0956a07"/>真空尙空空也。何理可得乎。故<persName>佛</persName>顶云知见无见。 <lb ed="X" n="0930b23"/><lb ed="R092" n="0956a08"/>斯即涅槃。故云无得也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0930b24"/><lb ed="R092" n="0956a09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0930b2401">以无所得故。菩提萨埵。依般若波罗蜜多故。心无罣 <pb ed="X" xml:id="X26.0567.0930c" n="0930c"/> <lb ed="X" n="0930c01"/><lb ed="R092" n="0956a10"/>碍。无罣碍故。无有恐怖。远離顚倒梦想。空竟涅槃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0930c02"/><lb ed="R092" n="0956a11"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0930c0201">无所得故者。以真空体中。无有少法可得。即是一 <lb ed="X" n="0930c03"/><lb ed="R092" n="0956a12"/>切诸<persName>佛</persName>菩萨不生不灭。故中论云。诸<persName>佛</persName>说空法。为 <lb ed="X" n="0930c04"/><lb ed="R092" n="0956a13"/>離于有见。若复见有空。诸<persName>佛</persName>所不化。故知非有非 <lb ed="X" n="0930c05"/><lb ed="R092" n="0956a14"/>无。非无非有。又云。无中无有二。无二亦复无。三界 <lb ed="X" n="0930c06"/><lb ed="R092" n="0956a15"/>一切空。是则诸<persName>佛</persName>见。此即以无所得故也。菩提萨 <lb ed="X" n="0930c07"/><lb ed="R092" n="0956a16"/>埵者。即观自在是也。依般若波罗蜜多者。即依此 <lb ed="X" n="0930c08"/><lb ed="R092" n="0956a17"/>无所得而得行深般若。至度一切苦厄者也。由依 <lb ed="X" n="0930c09"/><lb ed="R092" n="0956a18"/>此甚深般若。故下纔得心无罣碍等功效。心无罣 <lb ed="X" n="0930c10"/><lb ed="R092" n="0956b01"/>碍者。谓菩提萨埵。依此甚深般若。所以空一有即 <lb ed="X" n="0930c11"/><lb ed="R092" n="0956b02"/>绝。心方行随灭。经云了知诸法性空寂。如鸟飞空 <lb ed="X" n="0930c12"/><lb ed="R092" n="0956b03"/>无有迹。心行随灭。不碍于相。故云心无罣碍也。无 <lb ed="X" n="0930c13"/><lb ed="R092" n="0956b04"/>有恐怖者。以菩萨依甚深般若。得心无罣碍之故。 <lb ed="X" n="0930c14"/><lb ed="R092" n="0956b05"/>所以不同凡夫为三毒驱役。起惑造业。生有无量 <lb ed="X" n="0930c15"/><lb ed="R092" n="0956b06"/>惊恐。死有无量怕怖。法界之内。凡属有知。无能免 <lb ed="X" n="0930c16"/><lb ed="R092" n="0956b07"/>者。亦不同二乘之人。畏三界生死之恐惧<persName>佛</persName>道长 <lb ed="X" n="0930c17"/><lb ed="R092" n="0956b08"/>远。久受勤苦之怖。又不同道前菩萨。于真空而有 <lb ed="X" n="0930c18"/><lb ed="R092" n="0956b09"/>三疑之恐。畏<persName>佛</persName>果难以疾证之怖。由是菩萨。以缘 <lb ed="X" n="0930c19"/><lb ed="R092" n="0956b10"/>心自在。圆照法界。如是多种恐怖俱悉離之。故曰 <lb ed="X" n="0930c20"/><lb ed="R092" n="0956b11"/>无有恐怖者也。远離顚倒梦想者。经云。于诸世间 <lb ed="X" n="0930c21"/><lb ed="R092" n="0956b12"/>法。不生分别见。善離分别者。亦不见分别。无量无 <lb ed="X" n="0930c22"/><lb ed="R092" n="0956b13"/>数劫。解之即一念。知念亦无念。如是见世间。无量 <lb ed="X" n="0930c23"/><lb ed="R092" n="0956b14"/>诸国土。一念悉超越。经于无量劫。不动于本处。由 <lb ed="X" n="0930c24"/><lb ed="R092" n="0956b15"/>是自在者。因離顚倒见。又谓世间出世间。圣凡染 <pb ed="X" xml:id="X26.0567.0931a" n="0931a"/> <lb ed="X" n="0931a01"/><lb ed="R092" n="0956b16"/>净。虽有多种差别。其实能想之念。所想之境。俱为 <lb ed="X" n="0931a02"/><lb ed="R092" n="0956b17"/>一梦想。普贤行品云。了达诸世间。假名无有实。众 <lb ed="X" n="0931a03"/><lb ed="R092" n="0956b18"/>生及世界。如梦如光影。此因众生未能了达五蕴 <lb ed="X" n="0931a04"/><lb ed="R092" n="0957a01"/>色心等法如梦故。不能远離梦想。今菩萨了达众 <lb ed="X" n="0931a05"/><lb ed="R092" n="0957a02"/>生实法如梦影等。则何梦想而不远乎。故云。远離 <lb ed="X" n="0931a06"/><lb ed="R092" n="0957a03"/>顚倒梦想也。究竟涅槃者。承上般若无所得之功。 <lb ed="X" n="0931a07"/><lb ed="R092" n="0957a04"/>远離顚倒梦想之效。以证涅槃。究者穷究。竟者毕 <lb ed="X" n="0931a08"/><lb ed="R092" n="0957a05"/>竟。涅者不生。槃者不灭。因自在菩萨穷究生死毕 <lb ed="X" n="0931a09"/><lb ed="R092" n="0957a06"/>竟之地。即是不生不灭之涅槃。故曰究竟涅槃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0931a10"/><lb ed="R092" n="0957a07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0931a1001">三世诸<persName>佛</persName>。依般若波罗蜜多故。得阿耨多罗三藐三 <lb ed="X" n="0931a11"/><lb ed="R092" n="0957a08"/>菩提。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0931a12"/><lb ed="R092" n="0957a09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0931a1201">三世诸<persName>佛</persName>。总摄三际。统该十方。依般若至得菩提。 <lb ed="X" n="0931a13"/><lb ed="R092" n="0957a10"/>总言法界诸<persName>佛</persName>。得菩提者。莫不由斯依深般若而 <lb ed="X" n="0931a14"/><lb ed="R092" n="0957a11"/>得也。阿耨多罗三藐三菩提。梵语。华言无上正等 <lb ed="X" n="0931a15"/><lb ed="R092" n="0957a12"/>正觉。谓真性也。以真性无得而上之。故云无上。然 <lb ed="X" n="0931a16"/><lb ed="R092" n="0957a13"/>上自诸<persName>佛</persName>。下至蠢动。此性正相平等。故云正等。其 <lb ed="X" n="0931a17"/><lb ed="R092" n="0957a14"/>觉性。不为业染缠缚不堕邪妄。故云正觉。得此性 <lb ed="X" n="0931a18"/><lb ed="R092" n="0957a15"/>者。为得<persName>佛</persName>果。故三世诸<persName>佛</persName>。皆依甚深般若。而得阿 <lb ed="X" n="0931a19"/><lb ed="R092" n="0957a16"/>耨多罗三藐三菩提。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0931a20"/><lb ed="R092" n="0957a17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0931a2001">故知般若波罗蜜多。是大神咒。是大明咒。是无上咒。 <lb ed="X" n="0931a21"/><lb ed="R092" n="0957a18"/>是无等等咒。能除一切苦。真实不虚故说般若波罗 <lb ed="X" n="0931a22"/><lb ed="R092" n="0957b01"/>蜜多咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0931a23"/><lb ed="R092" n="0957b02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0931a2301">故知般若波罗蜜多一句。承般若观行因果。以结 <lb ed="X" n="0931a24"/><lb ed="R092" n="0957b03"/>体相用三大義。自在菩萨。行深般若。观照世间五 <pb ed="X" xml:id="X26.0567.0931b" n="0931b"/> <lb ed="X" n="0931b01"/><lb ed="R092" n="0957b04"/>蕴等法。皆是真空实相。故知般若波罗蜜多。是大 <lb ed="X" n="0931b02"/><lb ed="R092" n="0957b05"/>神咒。又见出世间三乘因缘。四谛智理等法。俱不 <lb ed="X" n="0931b03"/><lb ed="R092" n="0957b06"/>可得。故知般若波罗蜜多。是大明咒。此二句。结体 <lb ed="X" n="0931b04"/><lb ed="R092" n="0957b07"/>大義也。因此菩萨以观照之智。照见世间出世间 <lb ed="X" n="0931b05"/><lb ed="R092" n="0957b08"/>等法俱不可得。故即能度一切苦厄。由是以无所 <lb ed="X" n="0931b06"/><lb ed="R092" n="0957b09"/>得故。菩提萨埵依之。即能远離诸苦而得涅槃真 <lb ed="X" n="0931b07"/><lb ed="R092" n="0957b10"/>乐。故知般若波罗蜜多。是无上咒此句。结相大義 <lb ed="X" n="0931b08"/><lb ed="R092" n="0957b11"/>也。因知般若。是无上咒。所以三世诸<persName>佛</persName>亦依之而 <lb ed="X" n="0931b09"/><lb ed="R092" n="0957b12"/>得无上正<persName>等正觉</persName>。故知般若波罗蜜多。是无等等 <lb ed="X" n="0931b10"/><lb ed="R092" n="0957b13"/>咒。此句。结用大義也。能除一切苦。真实不虚二句。 <lb ed="X" n="0931b11"/><lb ed="R092" n="0957b14"/>总结般若之功。令众决疑。顿信廣大甚深般若也。 <lb ed="X" n="0931b12"/><lb ed="R092" n="0957b15"/>能除有二義。谓<persName>如来</persName>说一切众生。定有世间轮迴 <lb ed="X" n="0931b13"/><lb ed="R092" n="0957b16"/>等苦。非妄非虚又说以摩诃般若甚深之智。能除 <lb ed="X" n="0931b14"/><lb ed="R092" n="0957b17"/>一切苦。非妄非虚。由是三世诸<persName>佛</persName>。知般若是大神 <lb ed="X" n="0931b15"/><lb ed="R092" n="0957b18"/>咒。乃至是无等等咒。复知此咒。能除一切苦。能得 <lb ed="X" n="0931b16"/><lb ed="R092" n="0958a01"/>一切乐故。方说此般若波罗蜜多咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0931b17"/><lb ed="R092" n="0958a02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0931b1701">即说咒曰。</p><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0931b1705" cb:place="inline">揭谛揭谛波罗揭谛波罗僧揭谛菩提萨 <lb ed="X" n="0931b18"/><lb ed="R092" n="0958a03"/>婆诃</p></cb:div> <lb ed="X" n="0931b19"/><lb ed="R092" n="0958a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0931b1901">此咒。不训字解释。乃五不翻中。尊重不翻也。忘文 <lb ed="X" n="0931b20"/><lb ed="R092" n="0958a05"/>绝義。不生情解。如摩尼宝镜。体本无持无受。不妨 <lb ed="X" n="0931b21"/><lb ed="R092" n="0958a06"/>万象森罗。无法不持。无法不受。是以无受为受。无 <lb ed="X" n="0931b22"/><lb ed="R092" n="0958a07"/>持为持。镜何受像。像何入镜耶。</p><p xml:id="pX26p0931b2213" cb:place="inline">〇学般若人。当知 <lb ed="X" n="0931b23"/><lb ed="R092" n="0958a08"/>本心本体。本来是<persName>佛</persName>。不假修成。不属渐次。不落边 <lb ed="X" n="0931b24"/><lb ed="R092" n="0958a09"/>见。无有一法可得。所谓本来无一物。何处惹尘埃。 <pb ed="X" xml:id="X26.0567.0931c" n="0931c"/> <lb ed="X" n="0931c01"/><lb ed="R092" n="0958a10"/>故<persName>佛</persName>云。我于菩提。实无所得。默契而<anchor xml:id="nkr_note_add_0931c0101" n="0931c0101"/><anchor xml:id="beg0931c0101" n="0931c0101"/>已<anchor xml:id="end0931c0101"/>。若人能观 <lb ed="X" n="0931c02"/><lb ed="R092" n="0958a11"/>五蕴皆空。四大无我。心本太虚。无往无来。湛然圆 <lb ed="X" n="0931c03"/><lb ed="R092" n="0958a12"/>寂。心境一如但能如是。直下顿了。不为三世所拘 <lb ed="X" n="0931c04"/><lb ed="R092" n="0958a13"/>繫。便远離一切苦厄。为出世人也。切不得有分毫 <lb ed="X" n="0931c05"/><lb ed="R092" n="0958a14"/>趣向。若见勝妙善相来迎及种种现前。亦无心随 <lb ed="X" n="0931c06"/><lb ed="R092" n="0958a15"/>去。若见恶相种种现前。亦无心怖畏。但自忘心。同 <lb ed="X" n="0931c07"/><lb ed="R092" n="0958a16"/>于法界。便得自在。此即是要节也。</p><p xml:id="pX26p0931c0714" cb:place="inline">〇张拙因禅月 <lb ed="X" n="0931c08"/><lb ed="R092" n="0958a17"/>大师。指参石霜和尙。霜问秀才何姓。曰。姓张名拙。 <lb ed="X" n="0931c09"/><lb ed="R092" n="0958a18"/>霜曰。觅巧尙不可得。拙自何来。张忽省悟。随呈偈 <lb ed="X" n="0931c10"/><lb ed="R092" n="0958b01"/>曰。光明寂照遍河沙。凡圣含灵共一家。一念不生 <lb ed="X" n="0931c11"/><lb ed="R092" n="0958b02"/>全体现。六根纔动被雲遮。破除烦恼重增病。趣向 <lb ed="X" n="0931c12"/><lb ed="R092" n="0958b03"/>真如亦是邪。随顺世缘无罣碍。涅槃生死总空花。</p></cb:div> </body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0929c1101" to="#end0929c1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0929c1201" to="#end0929c1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0931c0101" to="#end0931c0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0929c1101" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0929c1101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0929c1201" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0929c1201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0931c0101" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0931c0101">已【CB】，巳【卍续】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>